Motivasyonum yok: beklemeden başlamak mümkün mü?

Stanford'da davranış araştırmacısı olan B. J. Fogg, kurduğu şirket tutmayınca bir süre her şeyin altında ezildiğini hissetti. Geceleri kalkıp kendini yatıştırmak için köpek yavrusu videoları izliyordu. O sıralarda kendine koyduğu hedef gülünç derecede küçüktü. Her akşam yalnız tek bir dişini diş ipiyle temizleyecekti.

Motivasyonun yoksa onu beklemeden de başlayabilirsin. Fogg hedefini bu yüzden o kadar küçük tutmuştu. Tek bir dişi temizlemek için istekli olmak gerekmiyor. Beklediğin istek de işe başlamadan gelmeyebilir. Sporla ilgili deneylerde insanlar işin başını gözünde olduğundan kötü canlandırıyor, istediğin sonucu tatlı tatlı hayal etmek de enerjini düşürebiliyor.

Neden motivasyonum yok?

Sebeplerden biri, istediğin şeyi fazla güzel hayal etmen olabilir. Psikologlar Heather Barry Kappes ile Gabriele Oettingen, 2011'de yayımladıkları makalede bu fikri New York Üniversitesi'nde dört deneyle sınadı.

Deneylerin birinde öğrenciler önlerindeki haftayı yazdı. Gruplardan biri her şeyin yolunda gideceği kusursuz bir hafta hayal etti. Öteki gruptaki öğrenciler yalnız haftayla ilgili akıllarından geçenleri yazdı. Kusursuz haftayı yazanlardan biri, ödevinden de sınavından da iyi not aldığını, havanın güzel olduğunu ve hoşlandığı kızın partiye geldiğini anlatıyordu.

Yazma bitince öğrenciler kendilerini ne kadar heyecanlı, istekli ve hareketli hissettiklerini işaretledi. Kusursuz haftayı hayal edenler daha düşük puan verdi. Araştırmacılar bir hafta sonra aynı öğrencilere geçen haftayı sordu. Hayal kuranlar haftalarının daha kötü geçtiğini, kendilerini daha az kontrol sahibi hissettiklerini söyledi.

Bu deneye biraz şüpheyle bakmak gerekiyor. İkinci oturuma yalnız 40 öğrenci döndü ve haftanın verimini öğrenciler kendileri değerlendirdi. Aynı makaledeki öteki deneyler de aynı yöne işaret ediyor. İkisinde araştırmacılar öğrencilerin kan basıncını ölçtü, ama oradaki farklar da küçük.

Bunlardan birinin hazırlığı tuhaftı. Öğrenciler laboratuvara dört saat yiyip içmeden geldi, tadım testi bahanesiyle altı tuzlu kraker yedi. Deneyci yarısına istedikleri kadar su verdi, öbür yarısını susuz bıraktı. Sonra her öğrenci iki kısa sahneden birini okuyup kendini o sahnenin içinde hayal etti. Sahnelerin birinde garson buz gibi bir bardak su getiriyordu, öbüründe sınav kâğıdında en yüksek not yazıyordu. Susuz öğrencilerin kan basıncı yalnız su sahnesinden sonra düştü. Suyunu içmiş öğrencilerinki ise yalnız sınav sahnesinden sonra düştü.

Yazarlar kan basıncındaki bu düşüşü enerjinin azaldığına yoruyor. Onlara göre insan istediği geleceği zihninde yaşayınca, iş bitmiş gibi gevşiyor ve çaba için gereken gücü toplamıyor.

Beklentiyle hayal arasındaki fark

Oettingen bu izi daha önce Almanya'da sürmüştü. Doris Mayer ile 2002'de yayımladığı çalışmanın ilk bölümüne Münih'teki Ludwig Maximilian Üniversitesi'nden 83 erkek öğrenci katıldı. Hepsi bir yıl içinde okulu bitirmek istiyordu ve hiçbirinin elinde iş teklifi yoktu.

Öğrenciler iş hayatına geçişle ilgili güzel düşüncelerini ve hayallerini yazdı, bunları ne sık kurduklarını da işaretledi. Aynısını kötü düşünceler için de yaptılar. Sonra uygun bir iş bulma ihtimalini 1 ile 10 arasında puanladılar.

İki yıl sonra araştırmacılar öğrencilerin 40'ına ulaşabildi. Sık sık güzel hayaller kurduğunu söyleyenler daha az iş başvurusu yapmış, daha az teklif almıştı ve daha az kazanıyordu. İş bulma ihtimalini yüksek görenler ise daha çok teklif almış, daha çok kazanıyordu.

İki sonuç yan yana konunca olumlu düşünmeyi toptan suçlamak zorlaşıyor. Oettingen ile Mayer ihtimal tahminine beklenti diyor ve beklentinin geçmişteki deneyimlere dayandığını yazıyor. Hayal ise yolu atlayıp doğrudan sona gidiyor ve yoldaki zorluğu hiç göstermiyor.

İşin başı gözünde büyüyor

Motivasyon beklerken işin yalnız ilk dakikalarına bakıyor olabilirsin. Vancouver'daki British Columbia Üniversitesi'nden Matthew Ruby, Elizabeth Dunn ve arkadaşları bu bakışı sporda ölçtü.

Dört çalışmaya katılan 279 yetişkinin bir kısmı spordan ne kadar keyif alacağını önceden tahmin etti. Öteki kısmı egzersizden sonra gerçekte nasıl hissettiğini söyledi. Tahminler gerçekte yaşanandan düşük çıktı. Yogadan ağırlık çalışmasına kadar her türde sonuç aynıydı.

Araştırmacılara göre insanlar tahmin yaparken sporun ilk dakikalarına fazla ağırlık veriyor, o dakikalar da çoğu zaman tatsız geçiyor. Ruby ile arkadaşları beklenen keyif yükselince insanların spor yapma niyetinin de arttığını gördü.

Raporun boş ilk sayfasına bakıp bütün raporu o sayfa kadar sıkıcı sanmak, sporda ölçülen bu hataya çok benziyor.

Trollope ilham beklemeyi neden küçümsedi?

İngiliz romancı Anthony Trollope, 1882'deki ölümünden sonra oğlunun yayımladığı otobiyografisinde çalışma düzenini ayrıntısıyla anlatıyor. Önüne saatini koyar, kendinden her çeyrek saatte 250 kelime isterdi. Yazdığına göre bu kelimeler saati kadar düzenli gelirdi.

Trollope'un çizgili küçük bir defteri de vardı. Her hafta için kendine bir sayfa sayısı koyar, yazdıklarını bu deftere işlerdi. Ortalaması haftada 40 sayfa kadardı. Sayfası eksik kalan bir haftanın gözüne batan bir yara gibi geldiğini yazıyor.

İlham bekleyen yazarlara karşı sabrı yoktu. Onları ayakkabıcıyla karşılaştırıyordu: "Bana göre ayakkabıcının ilham beklemesi ya da mumcunun erimenin kutsal anını beklemesi bundan daha saçma olmazdı."

Bir keresinde ona, kitap yazmanın en emin yolunun sandalyeye sürülmüş biraz ayakkabıcı mumu olduğu söylenmiş. Trollope bu yapışkan muma ilhamdan çok inandığını yazıyor.

Ayakkabıcı benzetmesi biraz sert. Trollope'un düzeninde daha yumuşak bir ayrıntı da var. Üç saatlik çalışmasına yazarak başlamazdı. İlk yarım saatte bir önceki günün sayfalarını okur, kelimelerin sesini kulağıyla tartardı.

Motivasyon azken işi küçültmek

Fogg'un 2009'da yayımladığı davranış modeline göre bir davranış için üç şeyin aynı anda buluşması gerekiyor. Kişi yeterince istemeli, işi yapabilmeli ve onu harekete geçiren bir işaret gelmeli. Modelin en kullanışlı yanı, ilk ikisinin birbirinin açığını kapatabilmesi. Modele göre istek çok güçlüyse insan zor işi de yapıyor. İstek zayıfsa işin çok kolay olması gerekiyor.

Fogg'un tek dişi bu modelin en küçük örneği. Şaka gibi bir hedef, ama en isteksiz akşamda bile yapılabilecek kadar küçük. Fogg o günleri 2019'da Publishers Weekly'ye anlattı: "Tek bir dişimi diş ipiyle temizleyebilirsem bir şey yapmış olurum. Bugün başka her şey ters gidebilir, ama bunu yaptım."

Aynı söyleşide Fogg bir sınır da çiziyor. Ona göre insanlara ancak zaten istedikleri şeyi yapmalarında yardım edilebilir. Para biriktirmek istemeyen birini hiçbir yöntem buna isteklendiremez. Motivasyonun yalnız tek bir iş için yoksa, o işi kimin istediğini de kendine sorabilirsin. Gerçekten senin isteğin mi, yoksa başkasının mı?

Hayalin yanına engeli yazmak

Oettingen hayalden vazgeçmeyi önermiyor. Alıştırmasının adı WOOP. Ad, İngilizcede dilek, sonuç, engel ve plan anlamına gelen kelimelerin baş harflerinden geliyor. Alıştırmanın sitesine göre insanlar engel ararken önce dışarıdaki engelleri buluyor. Site, asıl aranması gerekenin insanın kendi içindeki engel olduğunu söylüyor. Küçük bir sorunda dört adımı bitirmek otuz saniye kadar sürebiliyor.

Bu akşam elinde kâğıt ve kalem olsun. En üste bu hafta olmasını istediğin tek şeyi yaz. Altına, olursa en güzel neyin olacağını tek cümleyle ekle ve onu bir an gözünün önüne getir.

Üçüncü satıra seni en çok durduracak olanı yaz. Bu engel senin içinde olsun, akşam çöken yorgunluk ya da "Nasılsa yarın" cümlesi gibi.

Son satıra ilk hareketi yaz ve onu Fogg'un dişi kadar küçük tut. Dosyayı açıp yalnız başlığı yazmak yeter, Trollope gibi dünkü sayfayı okumak da olur. WOOP'un dördüncü adımı ise bir plan kurmak. Onun yerine tek ve küçük bir hareket koymak bu yazının önerisi, bu birleşimi sınayan bir çalışma da yok. Kâğıdı, sabah ilk göreceğin yere bırakabilirsin.

Trollope ilk hareketi bile tek başına yapmıyordu. Waltham Cross'ta yaşadığı yıllarda yaşlı bir seyise yılda beş sterlin fazladan ödüyor, kendisini uyandırma işini ona bırakıyordu. Otobiyografisine göre seyis o yıllar boyunca sabah kahvesini bir kez bile geç getirmedi. Trollope, başarısı için ona herkesten çok borçlu olabileceğini de yazıyor.

Motivasyonunun hiç olmadığı günler haftalara yayıldıysa ve sevdiğin şeyler de ağırlaştıysa, bunun nedenini bir hekim ya da psikolog daha iyi ayırt eder.