Babaya Mektup: Kafka ne yazdı, sen ne yazabilirsin?

Franz Kafka Kasım 1919'da, Prag yakınlarındaki Schelesen'de babası Hermann Kafka'ya yüz sayfayı aşan bir mektup yazdı. Mektup babasına hiç ulaşmadı. Bugün Babaya Mektup adıyla okunan metin, baba da oğul da öldükten sonra, 1952'de Neue Rundschau dergisinde basıldı. Kafka'nın biyografisini yazan Reiner Stach onu Kafka'dan kalan en önemli otobiyografik belge sayar.

Mektubu yazdıran olay bir evlilik planıydı. Kafka önceki kış Schelesen'de tanıştığı Julie Wohryzek'le evlenmek istiyordu, ailesi buna sertçe karşı çıktı. Mektup ise babanın bir gün sorduğu soruyla açılır. Alıntılar bu yazı için Almanca aslından çevrildi.

Mektubun konusu: Kafka babasından neden korkuyordu?

Mektup "Liebster Vater", yani "Canım babacığım" diye başlar ve hemen babanın sorusuna geçer.

“Geçenlerde bana bir kez, senden korktuğumu neden iddia ettiğimi sordun. Her zamanki gibi sana bir cevap veremedim. Bunun bir yanı tam da senden duyduğum korkuydu. Öbür yanı, bu korkuyu açıklamak için o kadar çok ayrıntı gerekmesiydi ki konuşurken onları yarı yarıya bile bir arada tutamazdım.”

Babanın sorusunda "iddia" kelimesi geçer. Baba, oğlunun korkusunu ortaya atılmış bir sav gibi tartar ve daha ilk satırda korkunun var olup olmadığı bile aralarında tartışmaya açılır.

Kafka ardından babasının bu ilişkiyi nasıl anlattığını yazar. Babaya göre kendisi ömür boyu çalışmış ve her şeyi çocukları için feda etmiştir. Oğlu ise rahat yaşamış, odasına, kitaplarına, "kaçık arkadaşlarına" ve aşırı fikirlerine kapanmıştır.

Bu anlatıyı çürütmeye uğraşmaz. Aralarındaki yabancılaşmada babasının hiçbir suçu olmadığını kabul eder ve hemen ekler: "Ama ben de aynı ölçüde suçsuzum." Baştan bir hayat kurmak için ikisinin de "çok yaşlı" olduğunu bilir. Umduğu şey "bir tür barış"tır.

Mektubun en çok anılan sahnesi Kafka'nın küçüklüğünden kalır. Küçük Franz bir gece durmadan su ister. Babası birkaç sert tehditten sonra onu yataktan alır ve avluya bakan açık koridora taşır. Prag'da bu koridora pawlatsche denir. Baba kapıyı kapatır ve çocuğu gecelikle bir süre orada yalnız bırakır.

Cezayı anlatırken de önce babasının tarafına geçer. "Bunun yanlış olduğunu söylemek istemiyorum," diye yazar, "belki o zaman gecenin sessizliği başka türlü sağlanamazdı." Ama yıllar sonra bile aynı düşünceden kurtulamadığını anlatır. Dev gibi bir adam, yani babası, neredeyse sebepsiz gelip onu gece yataktan alabilir ve pawlatscheye taşıyabilirdi. Kafka bundan, babası için bir hiç olduğu sonucunu çıkarır.

Yıllar sonra, Kafka yeni kitaplarından birini eve getirdiğinde babası çoğu zaman kâğıt oynuyordur. Kitabı ailede ünlü olmuş bir sözle karşılar: "Başucuna bırak!" Kafka'nın gururu bu söze kırılır, ama içten içe hoşuna da gider. Bu sözde babasıyla arasındaki mesafeyi açıkça kabul eden bir formül görür.

"Dostum, patronum, amcam, dedem olsaydın mutlu olurdum," diye yazar Kafka, "hatta biraz duraksayarak da olsa kayınpederim." Hemen ardından mektubun en kısa hükmü gelir: "Yalnız babalıkta bana fazla güçlüydün."

Evliliği anlatan son bölümlerde bir harita belirir. Kafka kimi zaman yere serilmiş bir dünya haritası, babasını da onun üstüne boylu boyunca uzanmış hayal eder. Kendisine yaşamak için yalnız babasının örtmediği ya da elinin yetişmediği bölgeler kalır. Kafka'ya göre bu bölgeler "pek çok değil, pek teselli edici de değil".

Babaya Mektup kaç sayfa?

Cevap hangi nüshaya baktığına göre değişir. Marbach'taki Alman Edebiyat Arşivi el yazmasını 1984'ten beri emanette tutuyordu ve Şubat 2025'te satın aldı. Börsenblatt'ın haberine göre el yazması küçük, oktav boy yüz sayfadır.

Mektubun bir de daktilo nüshası var. İsrail Ulusal Kütüphanesinin blog yazısı mektubu 47 sayfa diye anıyor ve bu daktilo nüshasının son sayfasının Kafka'nın el yazısıyla olduğunu söylüyor. 47 sayısı büyük olasılıkla bu nüshaya ait. Daktiloyu kimin yazdığında kaynaklar ayrılıyor. Kütüphane, Brod'a dayanarak Kafka'nın kendisinin yazdığını aktarıyor. Stach ise Kafka'nın mektubu bir daktilocuya temize çektirdiğini anlatıyor.

Türkçe baskıların sayfası da yayınevinden yayınevine oynar. Regaip Minareci'nin çevirisiyle İş Bankası Kültür Yayınları baskısı 64 sayfa, Nagihan İskender'in çevirisiyle Kırmızı Kedi baskısı 72 sayfa tutar.

Mektup gerçekten gönderilmedi mi?

Mektubun gönderilmediğini anlatan asıl tanık Max Brod'dur. Brod'un anlattığına göre Kafka mektubu, babasına iletsin diye annesi Julie Kafka'ya verdi. Annesi bu ricayı yerine getirmedi. İsrail Ulusal Kütüphanesinin yazısı, kaynak göstermeden, annenin mektubu okuyup oğluna geri verdiğini de yazıyor.

Kafka 1920'de bile mektubu asıl alıcısına ulaştırmayı düşünüyordu. Stach, onun o yaz fikrini değiştirdiğini anlatır. Kafka mektubu okuyup saklaması için Milena Jesenská'ya vermeye karar verdi. Satır aralarına onun için kurşun kalemle açıklamalar da eklemeye başladı. Bu eklerden sonra kâğıtlar artık gerçek bir mektup gibi gönderilemezdi.

Eklerden biri ilk sayfada yarıda kalır. Kafka orada Milena'ya, böyle açıklamalar yazmak istediğini ama mektubu bu gözle bir kez daha okumaya elinin varmadığını söyler. "Asıl mesele nasılsa anlaşılıyor," diye ekler.

Kafka kendi güçsüzlüğünü, Stach'a göre, başka metinlerinde olduğu gibi bu mektupta da büyük olasılıkla abartıyor. Stach, Kafka ailesinin evini örtük bir şiddetin ve karanlık bir sessizliğin içinde düşünmenin de tamamen yanlış olacağını yazar.

Gönderilmeyen bir mektup yazmak işe yarar mı?

Anne babaya yazılıp gönderilmeyen mektubu ayrıca inceleyen bir deney bilinmiyor. Araştırmacılar daha geniş bir şeyi, zor bir yaşantıyı kâğıda dökmenin insana ne yaptığını sordu.

Bu alandaki ilk deneyi James Pennebaker 1983 sonbaharında, yeni lisansüstü öğrencisi Sandra Beall'la yaptı. 46 üniversite öğrencisinin bir kısmı dört gün boyunca, günde on beş dakika, hayatlarındaki en sarsıcı olayı yazdı. Kontrol grubundakiler sıradan konular üstüne yazdı.

Sarsıcı olayı yazanların kan basıncı yazdıkları günlerde yükseldi, ruh hâlleri de kötüleşti. Sonraki altı ayda ise üniversitenin sağlık merkezine daha seyrek gittiler. Pennebaker 2018'de geriye bakarken bu farkı "aşağı yukarı yarı yarıya" diye anlatır ve deneyin çok az katılımcıyla yapıldığını da kabul eder. 1986'daki makalede sağlık merkezi farkı istatistik eşiğini kıl payı aşamamıştı (p = 0,055).

Deney sonraki yıllarda yüzü aşkın kez başka laboratuvarlarda tekrarlandı ve Pennebaker'ın özetine göre ortalama etki küçük kaldı. O çalışmalarda da insanlar mektup yazmadı, yaşadıkları zor olayı anlattı.

Kafka'nın mektubu da zamanla bir alıcıdan bağımsızlaştı. Stach'a göre Kafka mektubu yazdıran olaydan uzaklaştıkça onu, gerçek bir muhataba ihtiyacı olmayan otobiyografik bir metin gibi görmeye başladı.

Kendi babana yazmak istersen nereden başlarsın?

Senin mektubun yüz sayfa tutmak zorunda değil. Kafka'dan ödünç alınabilecek olan, sayfaların sırasıdır.

Kafka mektuba babasının sorusuyla başlar. Senin de aklında, babanın ya da annenin yıllar önce söylediği ve o gün cevap veremediğin bir cümle olabilir. "Sen hep böylesin" ya da "Benim zamanımda…" gibi. O cümleyi tırnak içinde, duyduğun gibi yazarsan mektubun neye cevap verdiği baştan belli olur.

Kafka sonra hikâyeyi babasının gözünden anlatır ve ona hakkını verir. İnsan mektuba kendi tarafını anlatmak için oturduğundan bu kısım zordur. Babanın anlatısını bir paragraf boyunca dürüstçe yazabilirsen, seninki onunkinin yanında ikinci bir anlatı gibi okunur.

"Bana hiç değer vermedin" cümlesi bir hükümdür ve karşındaki ona itiraz edebilir. Gece su isteyen çocuğun sahnesini ise inkâr etmek zordur. Karşındaki olsa olsa o geceyi başka türlü anlatır.

Kafka iyi anıları da yazar. Annesi ağır hastayken babasının ağlamaktan titreyerek kitaplığa tutunduğunu anlatır. Kendisi hastayken babası odanın eşiğinde durmuş, onu görmek için yalnız boynunu uzatmış, rahatsız etmemek için elle selam vermiştir. Kafka o anlarda uzanıp mutluluktan ağladığını, bunları yazarken de yeniden ağladığını söyler.

Bugün denemek istersen bir kâğıdın en üstüne, babanın ya da annenin sana bir zaman söylediği cümleyi tırnak içinde yaz. Altına, o gün veremediğin cevabın ilk cümlesini ekle. İki cümle on dakikadan kısa sürer ve kâğıdı kimseye göstermen gerekmez. Bu küçük denemeyi sınayan bir araştırma yok, fikir Kafka'nın ilk sayfasından geliyor. Annene yazıyorsan da aynı yol işler. Babaya Mektup'ta anne kenarda kalır, ama mektup onun elinden geçmiştir.

Anılar her yazışında biraz daha ağırlaşıyorsa onları bir terapistle konuşmak daha iyi olur.

Kafka babasının itirazını da kendisi yazar

Mektubun son sayfalarında Kafka, babasının bütün bunlara ne diyebileceğini onun ağzından yazar. Hayalindeki baba sert konuşur. Oğlunu, kendini suçsuz göstermekle ve bütün kabahati babasına yükleyip işin kolayına kaçmakla suçlar.

Bu babanın en ağır benzetmesi bir böcekle ilgilidir. Ona göre iki türlü kavga vardır. Birinde iki bağımsız rakip şövalyece güç ölçüşür. Öbüründe bir haşere hem sokar hem de yaşamak için kan emer. Baba, oğlunun kavgasını bu ikinci türe koyar.

Almanca metinde haşerenin adı Ungeziefer'dir. Dönüşüm'ün ilk cümlesinde Gregor Samsa bir sabah huzursuz düşlerden uyanır ve kendini yatağında dev bir Ungeziefer'e dönüşmüş bulur. Kelime mektupta daha önce de geçer. Hermann Kafka, oğlunun sevdiği Yidiş oyuncu Löwy'yi hiç tanımadan ona benzetmiştir.

Hayalindeki baba sözünü, oğlunun bu mektupla bile onun sırtından geçindiğini söyleyerek bitirir. Kafka'nın cevabı kısadır. Bu itirazın tamamı "senden değil, benden geliyor", der. Babasının başkalarına duyduğu güvensizlik bile onun kendine duyduğu güvensizlik kadar büyük değildir ve bu güvensizliği ona babası aşılamıştır.

Yine de itirazda haklı bir pay görür. Hayattaki parçaların kâğıt üstündeki kanıtlar gibi birbirine oturmadığını, hayatın bir sabır oyunundan fazlası olduğunu yazar. Ama bu düzeltmeyle "hakikate o kadar yaklaşan bir şeye varıldı ki ikimizi de biraz yatıştırabilir, yaşamayı da ölmeyi de kolaylaştırabilir." Bu cümlenin altında yalnız bir ad var, Franz.